عباسعلی رهبر: دلایل دوری از سیاست دوستی در جریان های سیاسی امروز با رویکرد شناختی
بازدیدها: 166
بسمه تعالی
دلایل دوری از سیاست دوستی در جریان های سیاسی امروز با رویکرد شناختی
عباسعلی رهبر عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبائی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ماه سال۱۳۵۷ یکی از ادعاهای محوری انقلاب اسلامی، تأسیس جامعه ای مبتنی بر احترام به کرامت انسان، سیاست دوستی و برخورداری افراد جامعه از حقوق مساوی، عدم تبعیض و رعایت حقوق انسانی به جای جامعه ی مملو از مظاهر تبعیض، طرد، نادیده انگاری و بی احترامی به کرامت انسان بود. این ادعا که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز مورد تأکید قرار گرفته است که دولت ها وظیفه دارند به “کرامت و ارزش والای انسان” توجه نموده، در رساندن انسان به جایگاه حقیقی اش تلاش نموده و حقوق انسانی او را رعایت کنند. در این راستا در اصل سوم قانون اساسی،هم رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه، در تمام زمینه های مادی و معنوی بوده است
دوستی از جمله مقولات برجسته ی تاریخ اندیشه ی سیاسی است. اهمیت دوستی در اندیشه ی سیاسی به حدی است که ارسطوآن را بهترین نگهبان دولت ها در برابرانقلاب می داند وی دوستی را مقولهای بیناذهنی و تعاملی می بیند که هم نظری است و هم عملی. ارسطو دوستی را از عدالت هم بالاتر دانسته و آن را برای دولت ها بالاترین خیر می داند
سنت ارسطوییِ “دوستی” در اندیشه ی فلاسفه و متفکران مسلمان هم بازتولید شد غفلت از دوستی در دوران معاصر، » مقوله ی که در طول دوران مدرن مورد توجه نبود ، به کنار نهاده می شود و دوستی دوباره جایگاه خود را در مباحث اندیشه ی سیاسی باز می کند البته رویکرد معاصر به دوستی؛ همچون سنت کلاسیک، به تشابه نمی اندیشد، بلکه تفاوت ها را در نظر می گیرد. در این دوران با مطرح شدن مفاهیم “تمایز” و “دیگری”، و نیز با محوریت یافتن فلسفه ی بیناذهنیت، مفهوم دوستی مجدداً با تعابیر جدیدی مطرح شده است.
ازشاخص های مهم سیاست دوستی می توان به برابری انسا نها و کرامت انسانی ،دیگرپذیری و گشودگی نسبت به دیگری ،مسئولیت پذیری در قبال دیگری و دوستی مسئولانه، پذیرش تفاوت ها،آمادگی برای بخشودن اشاره نمود.
در طول بیش از چهاردهه با وجود قوت ها و فرصت های ایجادشده برای تجلی اراده مردم برای کسب توسعه و استقلال و تلاش گرو های سیاسی برای کسب رای مردم با یک جامعه دوبعدی با عنوان “جامعه بیم زده “و” امیدسوی” روبرو هستیم.هرچند دراین مسیر ادعا های متقاوتی از سوی دولت ها وجریان های سیاسی در ساختن جهانی زیباتر و انسانی تر، تفاهم، همزیستی و تنش زدایی و همچنین کرامت انسان، محبت، عدالت و توجه به حاشیه نشینان مطرح گردید .اما در نسبت ایده و واقعیت و تجربه سیاسی با فراز و فرود سیاست دوستی در جامعه روبرو هستیم که لازم است به دلایل و شواهد سیاست غیر دوستی شکل گرفته در جریان های سیاسی موثر توجه کافی شود تا ضمن بهره مندی ازتاریخ گذشته به چند راهکار مناسب در کاهش سیاست غیر دوستی و افزایش سیاست دوستی در جریان های سیاسی امروز رسید.
لازم به ذکر است که «امیدسوها» ی موثر بر سیاست دوستی در طول این چهاردهه کم نبوده اند مواردی همچون :
“امیدسوها درپیروزی انقلاب و تثبیت نظام سیاسی منبعث از آن /مشارکت مردمی در انتخاب تصمیم گیران و کارگزاران /ظهور همدلی و سیاست دوستی در دفاع مقدس / تاثیر جدی قدرت اجتماعی بر قدرت سیاسی و پذیرش تغییردولت ها با رای مردم /حفظ ساختار نظام جمهوری اسلامی /همدلی ها و کمک های اجتماعی مردم و دولت ها /توجه به دواصل حفظ مبانی و انعطاف در روش ها .
اما بیم ها و نابسامانی های جدی هم داشته ایم که یکی از آنها کاهش سیاست دوستی و رونق سیاست غیر دوستی در ساحت کارگزاران و جریان های سیاسی بوده است که موثر بر ایجاد پنج مساله سیاسی و حل نشدن آنها بوده است ؛کسری اعتماد سیاسی ،مساله کارآمدی ،مساله نظارت جامع ،مساله شکاف های اجتماعی و تحریم های ظالمانه
همانطور که می دانیم دوستی دنیائی است بین من و دیگری، جغرافیائی که نه قلمرو من است و نه قلمرو دیگری، بلکه با حضور هر دو معنا پیدا میکند. امارصد جامعه سیاسی ما نشان می دهد که در عمل در بعضی از جریان های سیاسی اجتماعی شاهد سیاست غیر دوستی با شاخص هایی چون خودگرایی و دگر ستیزی ،تحقیر، اهانت و خشونت کلامی و احساسی بوده ایم
سیاست دوستی یک شبکه معنایی است که با مواردی همچون :عدالت، برابری واحساس مسوولیت وتشدید فردگرایی و میزان خودخواهی و حسادت و وضعیت گذشت و انصاف و دروغ گویی و و ویژگی های هنجاری مسولان و امکان شبکه های رفاقتی و شبکه ی پیوندهای شخصی و گروهی با تعدادی از دولت ها در ارتباط است .
مصادیقی از سیاست غیر دوستی و افول سیاست دوستی در جریان های سیاسی امروز ایران
-چند نمونه آماری به مثابه توجه و التفات به کاهش سیاست دوستی در ایران امروز
از عناصر مهم در سیاست دوستی توجه به اصول اخلاقی فردی و اجتماعی است که رابطه مستقیم با یکدیگر دارند وضعیت ارزش های اخلاقی در جامعه ما با رویش ها و ریزش ها یی همراه بوده است و توجه به آنها فهم مارا از وضعیت سیاست دوستی دقیق تر می نماید
در گزارش پژوهشی «رصد ارزش های اخلاقی در جامعه ایران؛ بررسی روند تغییرات ارزش های اخلاقی طی پنج دهه اخیر» ، مسـئلۀ اساسـی ایـن اسـت کـه تـا چـه میـزان اخـلاق درجامعـۀ ایرانـی رعایـت میشـود. مسـئولان، مدیـران و مـردم ایـران،باوجـود شـعارهای اخلاقـی زیـادی کـه بـه چشـم میخـورد، چـه میـزان بـرای حـد وحدودهـای اخلاقـی ارزش قائـل هسـتند و به درسـتی بـه آنهـا عمـل میکننـد؟بـازه زمانـی استفادهشـده در ایــن رصــد از دهــۀ ١٣۵٠ تــا جدیدتریــن آمــار دهــۀ ١٣٩٠ یعنــی تــا ســال ١٣٩٧ اســت. پژوهــش حاضــر بــه روش تحلیــل ثانویــه انجــام میشــود
البته ضمن توجه و باور به نکات مثبت و قوتی که در گزارش رصد فرهنگی ۱۱وجود دارد در این جا به تناسب موضوع به چند مساله زیر که به نوعی باعث کاهش سیاست دوستی می شود می توان اشاره کرد :
۵/۳۷درصد پاسخ دهندگان احساس مسوولیت در میان مردم و جامعه را کم و خیلی کم می دانند .
۵/۵۲درصد پاسخ دهندگان وجدان کاری را کم و خیلی کم می دانند.
حدود ۶۰درصد پاسخ دهندگان موافقند که لذت شخصی بر مسایل جامعه ترجیح دارد.
۶/۴۸ درصد پاسخ دهندگان خودخواهی و حسادت بین مردم را زیاد و خیلی زیاد می دانند
۲/۴۷درصد پاسخ دهندگان گذشت را خیلی کم و کم می دانند
۹/۴۷درصد پاسخ دهندگان انصاف در جامعه را کم و خیلی کم می دانند
در اصطلاح «اعتماد اجتماعی را میتوان داشتن حس ظن به دیگران در روابط اجتماعی دانسـت کـه دارای دو طـرف اعتمـاد کننـده و اعتمـاد شـونده (فـرد یـا گـروه) اسـت و تسهیل کننده ی روابط اجتماعی بوده و امکان سود یا زیان را در خود دارد»
راههای کسب اعتماد در جامعه مبتنی بر دو شیوه است: یکی براساس تجربـه و تعامـل مداوم و باگذرزمان به دست میآید که به آن «اعتماد تجربی » (trust Experimental) میگویند. نوع دیگر از اعتماد با تعهد اخلاقی حاصل میشود که به آن «اعتماد اخلاقی» ((trust Ethical می گویند در رصد مذکور به نوعی کاهش اعتماد را می توان بازخوانی کرد :
۹/۶۵ درصد پاسخ دهندگان پاسخگویی مسولان را کم و خیلی کم می دانند
۴/۶۷ درصد پاسخ دهندگان عمل به قول و وعده های توسط مسولان را کم و خیلی کم می دانند
۲/۴۷درصــد مــردم معتقدنــد کــه مدیــران و مســئولان خیلی کــم وکــم مــورد اعتمــاد هســتند
(ناگفته نماند با وجود تلاش های مناسب از بعضی از مسوولین باز ادراک ذهنی مردم ممکن است فاصله با عملکرد مثبت آنها داشته باشد که باید آسیب شناسی گردد)
-وجود شبکه های رفاقتی و شبکه ی پیوندهای شخصی و گروهی با دولت ها در نقض سیاست دوستی
دیگر جنسیتی و نفی دیگر پذیری نمادهایی از سیاست غیر دوستی
در یکی از دولت های جمهوری اسلامی ایران فقط یک زن در کابینه به عنوان معاون رئیس جمهور حضور داشته است. و این روند در دولت پیوسته آن هم نیز ادامه داشته است. این موضوع دلالت بر مساله “دیگری جنسیتی” در دولت های مورد مطالعه دارد.
در همان دولت حدود /۷۸ درصد از اعضای دولت در انحصار ائتلاف گروه های همسوی سیاسی و ۴ /۲۱ درصد نیز افراد مستقل و غیر عضو در حزب مسلط بوده اند همچنان در دولت پیوسته آن ۵ /۸۸ درصد از اعضای دولت در انحصاریک حزب و گروه های همسو و ۵ /۱۱ درصد نیز افراد مستقل و غیر عضو در حزب مسلط بوده اند
در دوره ای از دولت دیگری ۹/۹۶ درصد از اعضای دولت در انحصار جریان همسوی سیاسی و ۱/۳ درصد نیز افراد مستقل و غیر عضو در حزب مسلط بوده اند.در دولت دوم آن ۱۰۰ درصد اعضای دولت دارای گرایش های سیاسی همسو بوده اند
-نمونه ای از سیاسیت غیر دوستی در انتخابات چهاردهم
بی توجهی به اصول و ضوابط اخلاقی در رقابتها میتواند موجبات ناامیدی مردم از مسئولین، احتمال ایجاد تنشهای اجتماعی، کاهش سرمایه اجتماعی نظام سیاسی و تهییج دشمنان به بهرهگیری از اختلافات در راستای فشار به کشور را پدید آورد و فرایند انتخابات را از یک عامل نشاطآفرین اجتماعی به یک عامل تهدیدزا تبدیل کند. بررسی بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی مؤید آن است که معظمله همیشه توصیههایی به نامزدها مبنیبر سلامت تبلیغات، صداقت، وحدت و انسجام ملی، عدم استفاده از بیتالمال و هزینههای زیاد، امیدآفرینی و امکانپذیری برنامهها داشتهاند.
با این وجود مصادیقی از خشونت و سیاست غیر دوستی در انتخابات اخیر دیده شد جایی که به گروهی از رای دهندگان نسبت «جامعه نابالغ و کودکصفت که گرفتار تلاطمهاست.» داده شد و در جای دیگری از «ترکیب آرای استان فرهنگ مدار به مثابه داغ دلم » اسم برده می شود ویا ما شاهد بودیم دوقطبیهای کاذبی مطرح شد. دوقطبیهایی که وجود خارجی نداشت
دلایل کاهش سیاست دوستی در جریان های سیاسی ایران
–ضعف در اخلاق مسوولیت و اخلاق باور
اخلاق مسئولیت استدلال کردن بر حسب وسایل و اهداف ،ارائه دادن شرحی از نتایج قابل پیشبینی کنش خود و سنجیدن عقلانی نه تنها وسایل در برابر اهداف، بلکه اهداف در برابر پیامدهای فرعی و سرانجام نیز اهداف گوناگون ممکن در برابر یکدیگر .
اخلاق مسئولیت مبتنی بر این است که اهداف به شیوه عقلانیت ارزشی انتخاب شوند اما به مدد ابزارهایی پیگیری شوند که به نحو عقلانیت ابزاری انتخاب شده اند.در همین رابطه اکثر جریان های سیاسی در توجه به اخلاق مسوولیت بیشتر رفتارهای احساسی و توجهات نتیجه محور داشته اندو کم تر به سنجش عقلانی اهداف خود توجه می کردند .
–ضعف در تحلیل شناختی
توجه به گستره چشمگیر منابع و رسانههای خبری و تحلیلی که بعضی از آنها میکوشند رویدادها و پدیدهها را از زاویه منافع و مناسبات سیاسی خود تحلیل کنند، تحلیل سیاسی مبتنی بر رویکرد شناختی در فهم پدیدههای سیاسی و اجتماعی ضروریتر از گذشته به نظر میرسد. در تحلیل شناختی، اخلاق و استدلال به همراه زبان اقناعی و روشنگر در کنار درک خطاهای شناختی جایگاه ویژهای در حل مسائل امروز ما دارد
برخی از جریان های سیاسی به شدت تحت تاثیر خطاهای شناختی موثر بر قطبی سازی و رادیکالیزه کردن هواداران بوده اند که پاره حقیقت گویی و مغالطه توسل به آتوریته و سوگیری پوشش و بزرگنمایی از این موارد است .
سوگیری تاییدنیز تمایل به جستجو و ترجیح دادن اطلاعاتی است که از باورهای قبلی ما پشتیبانی می کند. در نتیجه، ما تمایل داریم هر اطلاعاتی را که با آن باورها در تضاد است نادیده بگیریم.در طول انتخابات ریاست جمهوری، مردم تمایل دارند به دنبال اطلاعاتی باشند که نامزد مورد حمایت خود را مثبت نشان دهد، در حالی که هر گونه اطلاعاتی را که آنها را منفی نشان دهد، رد می کنند مورد حمایت
-ضعف در نهادمندی سیاسی متناسب با زیست بوم سیاسی ایران
مساله احزاب را باید در عمل در فضای سیاسی و اجتماعی جامعه مورد توجه قرار داد .با نهادمندی بهتر می توان هنجارهای رقابتی و رفتارهای رفاقتی را بدون حذف و طرد بازسازی کرد .متاسفانه کم رنگی عملی احزاب و وجود سلایق شخصی به شعله ور شدن سیااست غیر دوستی شده است اگر انتخابات حزبی و کاندیداها و احزاب در قبال وعدههایی که میدهند پاسخگو باشند، این پاسخگویی مانع دادن وعدههای فضایی توسط کاندیداها میشود و بهتدریج مطالبات مردم نیز از مطالبات فضایی فاصله میگیرد
-ضعف در تربیت سیاسی فرهنگ محور
که شامل ضعف در خود آگاهی تاریخی ، تعطیلی خودانتقادی؛ارزیابی های صفر- یک از دیگران ؛فقدانِ مهارت در ارتقاء هوش هیجانی وعدم استفاده بهینه از فضای مجازی ( فضاهای مجازی اگر چه شرایط خوبی را برای گفتگوهای سازنده فراهم کرده اند، متاسفانه همزمان امکان گسترش خشونت کلامی در میان کاربران را هم ایجاد کرده اند ) از موارد دیگری هستند که بر کاهش سیاست دوستی جریان ها نقش داشته اند
–عدم ارتباط جریان های سیاسی با فضاهای فکری و اندیشه ای .
در واقع اکثر جریان های سیاسی به جای استفاده از ظرفیت های فکری و اندیشه ای در تولید گفتمان ایجابی خود به یک شبه گفتمان حذف و سلبی در قالب خشونت سیاسی کلامی برای طرد روانی و تخریب شخصیت رقیب روی می آورند
چند پیشنهاد برای ارتقاء سیاست دوستی در جامعه و جریان های سیاسی امروز ایران
۱-توجه به ظرفیت های سیاست دوستی با استفاده ظرفیت های آرزومندی و ذخایر ملی و دینی و فرهنگی مان ؛ التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ
۲-بررسی رابطه همبستگی بین هر یک از ابعاد و مؤلفه های متغیرهای سه گانه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با شاخص دموکراسی و سیاست دوستی نشان میدهد که همه این متغیرها میتوانند اثرات معنادار و تعیین کنندهای بر دموکراسی داشته است
۳-الزام به حوزه ای بودن ذهن وتوجه به منظومه زبان و هوش و حافظه و تفکر و ملاحظات اجتماعی و روانشناسی
۴-مساله مندی سیاست غیر دوستی باید جدی گرفته شود
۵-گفتگو به مثابه امر سیاسی و اجتماعی تلقی شود
۶-توجه به راهبری هوشمندانه شامل راهبری عقلایی و هیجانی و معنوی
۷-راهبرد مردم سالارکردن ذهن را باید فرهنگ سازی و جریان سازی کرد و به شاخص های مهم آن یعنی آگاهی به موقعیت خود و جامعه ،پذیرش وجود رقیبان و حقوق آنها ،بررسی دستیابی نقاط مشترک و متمایز توجه نمود .
(غزل ۱۱۵ از دیوان حافظ)
درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد
نهال دشمنی برکن که رنج بیشمار آرد
چو مهمان خراباتی به عزت باش با رندان
که درد سر کشی جانا گرت مستی خمار آرد
شب صحبت غنیمت دان که بعد از روزگار ما
بسی گردش کند گردون بسی لیل و نهار آرد
