گزارش نشست “رسانه و منازعه در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل”
بازدیدها: 156
گزارش نشست “رسانه و منازعه در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل”
چهارمین نشست گروه صلح، فلسفه و اخلاق انجمن علمی مطالعات صلح ایران
عنوان نشست: رسانه و منازعه
تاریخ برگزاری: ۳۰ تیر ۱۴۰۴
مکان: خانه اندیشمندان علومانسانی
برگزارکننده: گروه “صلح، اخلاق و فلسفه” و گروه “صلح و کتاب” انجمن علمی مطالعات صلح ایران
سخنرانان: دکتر منصور براتی، دکتر اردشیر پشنگ، دکتر نیلوفر چینی چیان و دکتر مریم خالقی نژاد
دبیر جلسه: دکتر نیلوفر چینی چیان
حاضران : پزوهشگران ،دانشجویان و علاقه مندان حوزه رسانه و سیاست
چهارمین نشست تخصصی گروه «صلح، فلسفه و اخلاق» با حضور گروه”کتاب و صلح” انجمن علمی مطالعات صلح ایران نشست تخصصی «رسانه و منازعه» به همت انجمن علمی مطالعات صلح ایران توسط دو گروه دو گر وه “صلح، اخلاق و فلسفه” و “صلح و کتاب” در تاریخ ۳۰ تیر ۱۴۰۴ در سالن حافظ خانه اندیشمندان علومانسانی برگزار شد. این نشست باهدف بررسی نقش رسانهها در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل و تحلیل تأثیر رسانهها بر روایتسازی و افکار عمومی برگزار شد. در این نشست، سخنرانان به بررسی نقش رسانهها، روایتسازی، سوگیری خبری و استانداردهای دوگانه در پوشش بحرانها پرداختند. سخنرانان با ارائه نظرات و تحلیلهای خود، ابعاد مختلف این موضوع را روشن کردند و ضرورت توجه به جامعهشناسی، رسانه و اخلاق رسانهای را به بحث گذاشتند.
در این نشست ابتدا دبیر جلسه، با نام و یاد خدا و سلام و عرض ادب به حضار و با تشکر از حضور اساتید و کارشناسان حاضر در جلسه توضیح مختصری از موضوع جلسه دادند و از جناب آقای دکتر منصور براتی بهعنوان نخستین سخنران دعوت کردند.
دکتر منصور براتی پژوهشگر مسائل اسرائیل در آغاز سخنان خود به حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل اشاره کرد و آن را یک نقطه عطف در تاریخ این کشور معرفی کرد. وی اظهار داشت که اطلاعات و دستگاههای امنیتی اسرائیل نتوانستند این حمله را پیشبینی کنند و بهتبع آن، بحثهای رسانهای پیرامون نقش ایران در این حمله آغاز شد. دکتر براتی در این چارچوب به تحلیل واکنشهای رسانههای اسرائیلی پرداخت. به عقیده ایشان مباحثی چون ” Regime change” و ترور مقامات ایرانی بهطورجدی در رسانهها مطرح شده بود و هنگامیکه در رسانهها و اندیشکدهها دررابطهبا موضوعی صحبت میشود، آن موضوع بیشک پس از مدتی به سیاست تبدیل خواهد شد. سپس وی به تحولات میدانی و تغییر جبهها بهویژه جنگ در غزه و جبهه شمالی پرداخت و هشدار داد که احتمال موج جدیدی از درگیریها وجود دارد. دکتر براتی همچنین به تحلیل رسانههای اسرائیلی درباره هدفگیری ایران و برنامههای ترور فرماندهان ایرانی اشاره کرد و نقش رسانهها در تقویت بازدارندگی اسرائیل را موردتوجه قرارداد. براتی با تحلیل عملکرد رسانههای جریان اصلی غربی مانند BBC و CNN در جریان جنگ اخیر، تأکید کرد این رسانهها با چارچوببندی خاص اخبار، حمله اسرائیل را «واکنش دفاعی» جلوه داده و رنج انسانی در ایران را پنهان کردند. وی این پدیده را ناشی از همپوشانی سیاست و رسانه دانست که در آن رسانهها به بازوی نرم قدرتهای ژئوپلیتیک تبدیل میشوند. بهزعم او، راهکار مقابله با این وضعیت، ارتقای سواد رسانهای، تقویت رسانههای مستقل و تربیت روزنامهنگاران متعهد است. او در پایان به تأثیر این وقایع بر فضای سیاسی اسرائیل و انتخابات پیش رو اشاره کرد.
دکتر اردشیر پشنگ مدیرمسئول پایگاه خبری فراتاب از اهمیت رسانهها در جهان امروز سخن گفت و به مقایسهای بین شبکههای الجزیره و پرس تیوی پرداخت. وی نهادهای رسانهای را بهعنوان ابزارهای قدرت نرم توصیف کرد و افزود که در شرایط بحرانی مانند جنگ، توانایی رسانهها در شکلدهی به روایتها بسیار حیاتی است. ایشان به تحلیل تطبیقی در بررسی استراتژیهای موفقیت رسانههایی چون الجزیره در برابر شبکههایی مانند پرس تیوی و شبکه خبر پرداخت. دکتر پشنگ عوامل موفقیت الجزیره را در استقلال نسبی، پوشش چندزبانه، استاندارد بالای تولید، و بهرهگیری از فناوری دیجیتال دانست. در مقابل، وابستگی رسانههای ایرانی به ساختارهای دولتی، روایتهای یکجانبه، محدودیت در تنوع زبانی و ضعف در برندسازی جهانی را از دلایل ناکامی آنها برشمرد. او از منظر متفاوتی نسبت به اهداف اسرائیل در جنگ پرداخت او در مخالفت با نگاه دکتر براتی تأکید کرد که هدف اصلی اسرائیل زدن ضربات فلجکننده به توان نظامی ایران بوده و نه تغییر رژیم یا تجزیه ایران. این سخنران در پایان بر اهمیت اخلاق روزنامهنگاری از جمله انصاف، دقت و بیطرفی در جذب اعتماد مخاطب تأکید و چالشهای رسانههای داخلی ایران در مواجهه با مخاطبان را بیان کرد. پشنگ در پایان، رعایت اصول اخلاقی چون انصاف، دقت و بیطرفی را شرط لازم برای اعتبار و اثرگذاری رسانه در سطح بینالمللی دانست.
دکتر مریم خالقی نژاد کارشناس مسائل بینالملل، به بررسی جنبههای اخلاقی و برخورد گزینشی رسانهها در ارائه اخبار پرداختند. ایشان به رفتار دوگانه برخی رسانههای بینالمللی در قبال نقض حقوق بشر اشاره کردند و بر لزوم توجه به اخلاق در روزنامهنگاری تأکید نمودند. دکتر خالقی نژاد، با رویکردی انتقادی به رفتار نهادهای حقوق بشری و رسانههای غربی در جریان جنگ پرداخت. او مفهوم «استاندارد دوگانه» در پوشش خبری را تبیین کرد و گفت: همان رسانههایی که در قبال حمله روسیه یا کشورهای غیر همپیمان موضعگیری میکنند، در مواجهه با حمله اسرائیل سکوت یا توجیه پیشه میکنند. وی ریشه این رفتار را در وابستگی مالی و سیاسی نهادهای بینالمللی به قدرتهای غربی دانست و بر ضرورت افشاگری و روایتسازی مستقل توسط رسانههای بومی تأکید کرد. به بررسی دوگانگی و رفتارهای گزینشی مؤسسات بینالمللی و رسانههای غربی در مواجهه با نقض حقوق بشر میپردازد. نمونه بارز این دوگانگی، سکوت نسبت به تجاوز اسرائیل به ایران است، درحالیکه همین رسانهها در موارد مشابه علیه کشورهایی که متحد غرب نیستند، سریع واکنش نشان میدهند. رسانههایی مانند بیبیسی، سیانان و ایران اینترنشنال این حمله را نه نقض حقوق بشر بلکه دفاع معرفی کردند و از پرداختن به تلفات انسانی اجتناب کردند. این استانداردهای دوگانه نشان میدهد که حقوق بشر در عمل تحتتأثیر منافع ژئوپلیتیکی و روابط قدرت است. عوامل این سکوت عبارتاند از وابستگی مالی نهادهای حقوق بشری به دولتهای غربی، سیاستزدگی مسائل انسانی و ترس از پیامدهای سیاسی و اقتصادی. قدرتهای غربی با هدایت افکار عمومی و کمرنگ کردن نقض حقوق بشر توسط متحدان خود، به طبیعیسازی خشونت کمک میکنند. نتیجه اینکه حقوق بشر به ابزاری سیاسی برای فشار بر دشمنان تبدیل شده و مقابله با این روند مستلزم تقویت رسانههای مستقل برای افشای واقعیتها و افزایش آگاهی عمومی است. تا زمانی که منافع سیاسی بر اخلاقیات اولویت داشته باشد، این دوگانگی ادامه خواهد داشت.
سخنران آخر دکتر نیلوفر چینی چیان استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه اخلاق و سیاست، جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل را نه صرفاً یک درگیری نظامی، بلکه رخدادی چندوجهی و پیچیده خواند که مرزهای جنگ سخت و جنگ نرم در آن فروریخته و قدرت نظامی با عملیات رسانهای و جنگ روایتها گرهخورده بود. وی تأکید کرد که رسانهها – از شبکههای رسمی تا پلتفرمهای اجتماعی – نقشی بنیادین در هدایت افکار عمومی و روایتسازی ایفا کردند، بهویژه در بازنمایی تلفات غیرنظامیان و مسائل اخلاقی مربوط به آن. در ادامه، ایشان در تحلیل جنگ ۱۲ روزه، با طرح نظریه جنگ عادلانه، در سه بخشِ اخلاق پیش از جنگ، اخلاق در جریان جنگ، و اخلاق پس از جنگ، با تشریح شاخصهایی چون نیت درست، تناسب، مرجع مشروع، اصل تفکیک و اصل تناسب، خاطرنشان کرد که شواهد متعددی نشان میدهد ایران آغازگر جنگ نبوده و نیت آن دفاع مشروع و بازدارندگی بوده است. دکتر چینیچیان با تأکید بر اینکه جنگ معاصر بیش از آنکه صرفاً نظامی باشد، روایی است، این پرسش را مطرح کرد که روایتها در چنین جنگی چگونه شکل میگیرند، و رسانهها تا چه حد در روایتسازی و وجدان عمومی نقش دارند. وی افزود همینقدر که اهمیت دارد چه کسی شلیک میکند، مهم است که چه کسی روایت میکند، و چه کسی حقیقت را پنهان یا تحریف میکند. او نظریه جنگ عادلانه را بهعنوان چارچوبی اخلاقی برای ارزیابی مشروعیت جنگ و رفتار در خلال جنگ مطرح کرد و بر اهمیت مسئولیت اخلاقی رسانهها در روایتگری منصفانه، حفظ کرامت قربانیان و جلوگیری از نفرتپراکنی تأکید نمود. چینی چیان افزود که رسانهها نهتنها باید واقعیتها را بازتاب دهند؛ بلکه در بازسازی پس از جنگ، حفظ حافظه جمعی و ترویج عدالت و صلح نقشآفرین باشند.
در بخش پایانی این نشست، جلسات پرسشوپاسخ انجام شد که در آن حضار سؤالات خود را مطرح کردند و سخنرانان به آنها پاسخ دادند. حضور اساتید و کارشناسان در این جلسه نشان از اهمیت موضوع داشت. نهایتاً در پایان نشست علاوه بر تأکید بر نقش مسئولیتپذیری و اخلاق در رسانه و ضرورت دقت نظر در تحلیل و پوشش اخبار بینالمللی، بر لزوم بهبود وضعیت رسانهای ایران در مقایسه با رقبای بینالمللی نیز تأکید شد.
