رسانههای مردمنهاد؛ روایتهای کوچک، اثرهای بزرگ عثمان عباسی پژوهشگر رسانه و ارتباطات
بازدیدها: 37
رسانههای مردمنهاد؛ روایتهای کوچک، اثرهای بزرگ
عثمان عباسی پژوهشگر رسانه و ارتباطات
در شرایطی که جامعه ایران زیر فشار تنشهای اقتصادی، اجتماعی و ارتباطی قرار گرفته،
به صداهایی که بتوانند امید، همدلی و اعتماد را بازسازی کنند بیش از هر زمان دیگری احساس میشود. در این میان، سازمانهای مردمنهاد جایگاه منحصربهفردی یافتهاند؛ نهادهایی که نه بر اساس قدرت و ساختار رسمی، بلکه بر پایه تجربه زیسته مردم، مشارکت داوطلبانه و سرمایه اجتماعی شکل گرفتهاند.
نقش رسانههای این نهادها- اگرچه کمتر دیده میشودـ در آرامسازی فضای عمومی و تقویت صلح اجتماعی قابل انکار نیست.
رسانههای مردمنهاد برخلاف بسیاری از رسانههای رسمی یا تجاری، نه در پی تولید هیاهو و نه اسیر چرخههای کوتاهمدت خبر هستند. این رسانهها با زندگی واقعی مردم سر و کار دارند؛ با خانوادههایی که با بیماری یا معلولیت دست و پنجه نرم میکنند، با جوانانی که مسیر استقلال و توانمندی را میپیمایند، با داوطلبانی که زمان و انرژی خود را بیچشمداشت صرف امور اجتماعی میکنند و با خیّرینی که در سکوت گرههای بزرگی از زندگی دیگران باز میکنند.
روایت این تجربهها-اگر درست، مستند و اخلاقمحور باشند-بهمراتب اثرگذارتر از بسیاری از پیامهای رسمی است، زیرا حامل عنصر کمیابی به نام «انسانیت» هستند.
در ادبیات اجتماعی، صلح اجتماعی صرفاً به معنای فقدان تنش نیست؛ بلکه مجموعهای از اعتماد، همزیستی، احترام متقابل و کاهش خشونت نمادین است. رسانههای مردمنهاد از آن جهت میتوانند صلحساز باشند که روایتهای آنها اغلب قابلیت کاهش فاصله اجتماعی، ایجاد همبستگی و تبدیل مشاهده به مشارکت را دارد.
روایت «امید»، نه روایت «ترحم»، زمانی که درست ارائه شود میتواند شکافهای عاطفی و ارتباطی را کم کند و مخاطب را نه در جایگاه تماشاگر، بلکه در موقعیت کنشگر اجتماعی قرار دهد.
رؤیت تجربههای موفق در سالهای اخیر نشان میدهد که برخی خیریهها و نهادهای مدنی ایرانی توانستهاند با اتکا به روایتگری انسانی، تصویر تازهای از رابطه میان مردم و جامعه هدف بسازند.
روایتهایی که در آنها کرامت انسانی مقدم بر رنج است، تواناییها برجستهتر از محدودیتها دیده میشود و امید جایگزین روایتهای ناامیدکننده میگردد.
این رویکرد، همان چیزی است که در پژوهشهای جدید از آن با عنوان «ارتباطات صلحمحور» یاد میشود؛ رویکردی که هدف آن کاهش سوگیریها، بازنمایی منصفانه و تقویت اعتماد است.
با این حال، چالشهایی نیز وجود دارد. بخشی از محتواهای خیریهای همچنان بر نمایش اغراقآمیز رنج یا برچسبگذاری ناخواسته تکیه دارند؛ الگوهایی که اگرچه ممکن است توجه کوتاهمدت جلب کنند، امّا در بلندمدت میتوانند به کرامت انسانی آسیب بزنند یا موجب فرسایش اعتماد عمومی شوند.
حرفهایسازی رسانههای مردمنهاد و حرکت به سمت روایتگری اخلاقی و توانمندساز، ضرورتی است که بسیاری از نهادهای اجتماعی به آن نزدیک شدهاند امّا برای تحقق کامل آن نیاز به آموزش، بازاندیشی و استانداردسازی بیشتری وجود دارد.
در شرایط کنونی، که جامعه بیش از همیشه نیازمند آرامش، شفافیت و همبستگی است، رسانههای مردمنهاد میتوانند به یکی از ستونهای تقویت اعتماد اجتماعی تبدیل شوند؛ با روایتهای کوچک امّا اثرگذار، با تصویرسازی از ظرفیت انسانها به جای تمرکز بر ضعفها، و با دعوت مردم به مشارکت در حل مسائل اجتماعی. «اثر بزرگ» از همین روایتهای کوچک آغاز میشود؛ روایتهایی که حقیقت زندگی را بازگو میکنند و میتوانند مسیر صلح اجتماعی را هموارتر سازند.
