گزارش سخنرانی دکتر امیرهوشنگ میرکوشش پنجمین پیشنشست همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایران نوروز؛ نماد همگرایی فرهنگ و سیاست در برساختن مکتب ایرانی صلح
بازدیدها: 31
متن سخنرانی دکتر امیرهوشنگ میرکوشش
پنجمین پیشنشست همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایران
نوروز؛ نماد همگرایی فرهنگ و سیاست در برساختن مکتب ایرانی صلح
۹ آذرماه ۱۴۰۴ – به کوشش گروه روابط بینالملل، گروه منطقه نوروز انجمن علمی مطالعات صلح ایران و دانشگاه علامه طباطبایی
با سلام و احترام خدمت تمامی استادان ارجمند، پژوهشگران، دانشجویان و همراهان گرامی. و تشکر از مدیر محترم نشست جناب دکتر موحدیان وتشکر از خانم دکتر تیشه یار معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علامه و مدیر گروه منطقه نوروز و نیز تشکر از اساتید گرامی دکتر اکرمی دبیر علمی محترم همایش و نیز دکتر منصور نژاد مدیر محترم گروه دین پژوهی انجمن صلح و آقای محب بابک از بدخشان افغانستان که دعوت ما را برای این نشست پذیرفتند
خوشحالم که امروز در پنجمین پیشنشست همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایران، با همکاری گروه روابط بینالملل، گروه منطقه نوروز و دانشگاه علامه طباطبایی، فرصتی فراهم شده است تا درباره پیوند نوروز، فرهنگ، سیاست و صلح گفتوگو کنیم.
موضوع سخن من «نوروز؛ نماد همگرایی فرهنگ و سیاست در برساختن مکتب ایرانی صلح» است؛ موضوعی که به باور من، در میان تمام نمادهای فرهنگی ما، جایگاهی بینظیر دارد.
اجازه دهید سخن را از چند گزاره ساده آغاز کنم:
– جهان امروز، جهانی است که بیش از هر زمان دیگری به «قدرت نرم» و «سرمایههای فرهنگی» نیاز دارد.
– دیپلماسی فرهنگی به بخش مهمی از سیاست خارجی دولتها تبدیل شده است.
– و در این میان، نوروز یکی از بزرگترین و کهنترین اشتراکات فرهنگی در قلمرو تمدنی ایران است؛ آیینی که امروز در بیش از دوازده کشور جشن گرفته میشود و در سال ۲۰۱۰ نیز به عنوان میراث مشترک بشریت در یونسکو به ثبت رسیده است.
نوروز تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ یک پدیده تمدنی است. و پرسش اصلی ما این است که:نوروز چگونه میتواند در ساختن «مکتب ایرانی صلح» نقشآفرینی کند؟
برای پاسخ به این پرسش، سخن را بر نظریه «سازهانگاری جهانوطنی» استوار میکنم. این نظریه توسط این جانب مطرح گردیده و در مجموعه مقالات همایش نظریه پردازی دانشگاه علامه، فصلنامه پژوهش های روابط بین الملل و کتاب دیپلماسی عمومی در تئوری و عمل چاپ شده است و علاقه مندان را برای مطالعه بیشتر به این منابع ارجاع می دهم.
در سازهانگاری، هویتها، ایدهها و نمادها صرفاً تزیینات فرهنگی نیستند؛ بلکه موتور محرک رفتار سیاسی هستند. واقعیت سیاسی «ساخته میشود» و نمادها، بهویژه نمادهایی که ریشه در حافظه جمعی دارند، توانایی شکل دادن به این واقعیت را دارند.نوروز، در این نگاه، تنها یک آیین فصلی نیست؛ یک سازه هویتی است. سازهای که میتواند «معانی مشترک» و «هنجارهای صلحآور» تولید کند.جهان وطنی فرهنگی نیز بر ارزشهایی همچون گفتوگو، همزیستی، احترام متقابل و چندجانبهگرایی فرهنگی تأکید دارد؛ ارزشهایی که نوروز از دیرباز حامل آن بوده است.
اگر از منظر تاریخ تمدن ایرانی نگاه کنیم، نوروز همیشه با سه عنصر پیوند خورده است:
- نظم و آشتی در ایران باستان: در اوستا و سنت هخامنشی، نوروز نماد نظم کیهانی، نوزایی و سازگاری با طبیعت است. آیینی است برای کنار گذاشتن کینهها و بازگشت به «داد» و «نیکی.
- همزیستی فرهنگی در دوران اسلامی: برخلاف بسیاری از آیینهای باستانی که محو شدند، نوروز در دوره اسلامی نه تنها حذف نشد، بلکه با تفکر بزرگانی چون بیرونی، فردوسی و ناصرخسرو بازتفسیر شد و به پدیدهای ایرانی–اسلامی تبدیل گشت.
- هویت فراملی در عصر جدید: گستره نوروز امروز از افغانستان و تاجیکستان تا ترکیه، عراق، قفقاز و آسیای مرکزی امتداد دارد. یک شبکه فرهنگی فراملی که بستری برای همکاریهای منطقهای فراهم میکند.
حال به پرسش اصلی بازگردیم: نوروز چگونه میتواند به «مکتب ایرانی صلح» کمک کند؟
- نوروز هویت مشترک میسازد
نوروز معانی مشترک تولید میکند:
– احترام به طبیعت
– امید و نوزایی
– صلحجویی
– میانهروی
این معانی، فراتر از قومیت، دین، مرز و سیاست، یک هویت نرم منطقهای شکل میدهند؛ هویتی که میتواند شکافها را کاهش داده و زمینه صلح را تقویت کند.
- نوروز ابزار دیپلماسی فرهنگی است
نوروز فرصتی است برای:
– تقویت گفتوگو میان دولتهای همسایه
– ارتقای تصویر فرهنگی ایران
– ایجاد همکاریهای گردشگری، اقتصادی و هنری
– گسترش شبکههای تعاملات میانفرهنگی
این همان جایی است که «فرهنگ» به «سیاست خارجی» پیوند میخورد.
- نوروز یک «هنجار صلحساز» است
نوروز مجموعهای از رفتارهای نمادین را تولید میکند:
– دید و بازدید
– آشتی و بخشش
– جشنهای جمعی
– آغاز دوباره
اینها همان عناصر هنجاریاند که در ادبیات مطالعات صلح، «فرهنگ صلح» را شکل میدهند.
اگر بخواهم سخن را جمعبندی کنم:
- نوروز یک منبع قدرت نرم است نه یک جشن ملی، بلکه یک «پلتفرم اجتماعی – هویتی» است که میتواند در ساختن مکتب ایرانی صلح، نقشی جدی ایفا کند.
- نوروز نه ابزار گذشته، بلکه ابزار آینده است؛
- نوروز نه یک سنت، بلکه یک امکان است ؛
امکانی برای ساختن هویت مشترک، کاهش تنشها، و حرکت به سمت همگرایی سیاسی در منطقه.
برای تبدیل نوروز به ابزار صلحسازی، چند پیشنهاد قابل طرح است:
- ایجاد «مجمع عالی کشورهای نوروز» بهعنوان سازوکار هماهنگی فرهنگی – سیاسی
- راهاندازی شبکه رسانهای مشترک نوروز برای ترویج روایتهای صلحمحور
- برگزاری جشنوارههای مشترک نوروزی برای تعمیق ارتباط میان ملتها
- تدوین سیاست رسمی «دیپلماسی نوروز» در وزارت امور خارجه
- تبدیل نوروز به محور گردشگری منطقهای و توسعه اقتصاد فرهنگی
در پایان از برگزارکنندگان محترم، همکاران عزیز در گروه روابط بینالملل و گروه منطقه نوروز، و دوستان دانشگاه علامه طباطبایی تشکر میکنم. امیدوارم این بحثها به تقویت ادبیات «مکتب ایرانی صلح» و طراحی سیاستهای فرهنگی – دیپلماتیک مبتنی بر میراث نوروزی کمک کند.
