بازدیدها: 88

سفر ترامپ: نیت صلح یا بازتعریف معادلات خارومیانه و تلاش برای حفظ هژمونی آمریکا

دکتر مریم خالقی نژاد؛ دبیر گروه کتاب و صلح انجمن علمی مطالعات صلح ایران

سفر دونالد ترامپ به خاورمیانه در سال ۲۰۲۵، به ویژه با توجه به مقاصد مورد نظر مانند سوریه و عربستان سعودی، میتواند تحلیلهای متعددی را از منظر سیاسی و ژئوپلیتیکی به همراه داشته باشد.گروهی این سفر را برای برقراری صلح و آشتی و افزایش روابط میان کشورها در منطقه و همچنین آمریکا  تلقی کرده و گروهی نیز آن را باز تعریف معادلات خاورمیانه پنداشتهاند. در هر حال نباید شعار ترامپ را مبنی بر حفظ جایگاه آمریکا از اذهان دور کرد. سوالات زیادی در خصوص سفر ریاست جمهوری آمریکا  مطرح است که در ادامه به آنها پاسخ خواهیم داد.

اهمیت سفر ترامپ برای کشورهای عربی چیست؟    

• تقویت اتحادهای سنتی: کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی، همواره از متحدان اصلی آمریکا  در منطقه بودهاند. این سفر میتواند نشاندهنده تداوم حمایت آمریکا  از آنها در برابر برخی کشورها و گروهها مانند گروههای مقاومت در منطقه باشد.  
• تلاش برای بازتعریف نقش آمریکا در منطقه: پس از کاهش نسبی حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه در دوران بایدن، محتملا ترامپ میخواهد با این سفر، سیاستهای متفاوتی برای بازتعریف نقش آمریکا در منطقه اعمال نماید.
• مسائل اقتصادی و انرژی: با توجه به تحولات بازار انرژی و رقابت روسیه و چین در منطقه، بی تردید  یکی از اهداف سفر مذکور اهداف اقتصادی اعم از سرمایهگذاری میباشد. همانطور که برخی از سرمایهگذاران بزرگ را به همراه خود در این سفر داشته است که این امر برای کشورهای عربی بالاخص عربستان بسیار فرخنده است.
• کمک به دولت نوپای سوریه: جولانی سوریه را در حالی تحویل گرفت که از نظر اقتصادی بسیار آسیب دیده بود و حضور ترامپ و آغاز همکاری یک برگ طلایی برای جولانی و دولت جانشین است. 

  ۲.   آیا این سفر نشاندهنده تغییر نظم بینالمللی و شکلگیری اتحادهای موقتی است؟    

–  واقعیتهای موجود از افت و خیز بازیگران بین المللی و قدرت های بزرگ مانند روسیه، چین و قدرتهای منطقهای نشان از آن دارد که نظم بینلمللی در حال گذار به سمت چندقطبی شدن است و قدرتهای سنتی مانند آمریکا  مجبورند برای حفظ نفوذ خود، اتحادهای انعطافپذیر و مبتنی بر منافع کنونیشان تشکیل دهند.البته این سفر نشان از آن دارد که آمریکا  دریافته است که دیگر نمیتواند مانند گذشته یکهتازی کند، اما میخواهد با دیپلماسی فعال، موازنه قدرت را به نفع خود و مقابله با رقبایی مانند چین و روسیه و قدرتهای منطقهای تغییر دهد.

– اتحادهای موقعیتی: همکاریهای امنیتی و اقتصادی بین کشورهای منطقه (مانند عربستان و اسرائیل در چارچوب توافقهای مختلف) نمونههایی از اتحادهای موقت هستند که بر اساس تهدید مشترک شکل گرفتهاند. ترامپ با سخنان خود در سوریه بیان کرده است که در پی قوت بخشی به این روابط است و حتی بیان کرده است که روابط با اسراییل به نفع هر دو طرف مقابل یعنی اسراییل و کشورهای عربی است.  که این امر ناشی از آن است که از سرگیری چنین روابطی در زمان فعلی مسیر را برای منافع آنها هموار خواهد کرد.

  ۳.   شاید سوال سومی که مطرح شود این باشد که چرا ترامپ با آگاهی از وجود مخالفتهایی در کنگره  به خاورمیانه سفر کرد؟    

– اقدام نمایشی برای تقویت جایگاه داخلی: ترامپ توانسته است با یک حرکت جسورانه، خود را به عنوان رهبر قاطع در سیاست خارجی معرفی کند، به ویژه اگر برای انتخابات ۲۰۲۸ برنامهریزی کرده باشد در تلاش است تا دیپلماسی فعال آمریکا  را رقم بزند.

– فرصتطلبی سیاسی: او ممکن است به ضعم خود از ضعف نسبی دولت بایدن در سیاست خاورمیانهای در جهت اقتدار ملی و بین المللی آمریکا  و شعار اول آمریکا  استفاده کرده باشد و بخواهد ابتکار عمل را به دست گیرد و خود را یک رهبر مقتدر جلوه دهد. 

– کنار گذاشتن مخالفان: ترامپ در دوران ریاست جمهوری خود همواره نشان داده است که کمتر به مخالفتهای کنگره توجه میکند. اگر این سفر با اهداف امنیتی یا استراتژیک مهمی همراه باشد، ممکن است کنگره نتواند به راحتی مانع از تضعیف دستاوردهای آن برای دولت ترامپ گردد.

– شوک درمانی دیپلماتیک:  ترامپ با سفرهای غیرمنتظره خود (مانند ملاقات با کیم جونگ اون) نشان داده که از اقدامات غافلگیرانه برای پیشبرد اهدافش استفاده میکند. این سفر نیز میتواند تلاشی برای تغییر معادلات منطقه باشد.  

این سفر را میتوان نشانهای از تلاش آمریکا  برای حفظ نفوذ در خاورمیانه در شرایطی دانست که نظم جهانی در حال تغییر است. ترامپ احتمالا میخواهد با تقویت متحدان سنتی و ایجاد اتحادهای جدید، موازنه قدرت را به نفع غرب تغییر دهد. با این حال، ماهیت موقتی و منفعتی این اتحادها نشان میدهد که نظم بینالمللی به سمت چندقطبی شدن و کاهش هژمونی آمریکا  پیش میرود.

واکنش‌های ضد و نقیض جهانی    

در سفر غیرمنتظره دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به سوریه و اعلام لغو تحریم‌های این کشور، تحولات گسترده‌ای در منطقه و جهان به وجود آمد. در ابتدا که در کنگره آمریکا  طبق روال همیشگی هیچ نمایندهای تا حد آشکاری به صورت کاملا واضح نمیتواند کارهای ریاست جمهوری آمریکا را مورد پرسش و پاسخ قرار دهد که این امر به شخصیت ترامپ بر میگردد. ترامپ که این بار در نقش یک دیپلمات فعال ظاهر شده، پس از دیدار با جولانی در سوریه، تمامی تحریمهای وضع شده علیه این کشور را لغو کرد. این اقدامات واکنش‌های شدیدی از سوی غرب و اسرائیل در پی داشته، در حالی که کشورهای عربی از این تصمیم استقبال کرده‌اند. متحدان ترامپ و نمایندگان کنگره از لغو یکباره و همه جانبه تحریمهای سوریه  غافلگیر شدهاند و این امر نیز به مذاق اسراییل خوش نیامده است و اسراییل نیز به این اتفاق واکنشهای خوبی را نشان نداده است.

    لغو تحریم‌های سوریه: تغییر بزرگ در سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا     

ترامپ در نشست مشترک با اسد اعلام کرد که تحریم‌های یکجانبه آمریکا علیه سوریه برداشته می‌شود و همکاری‌های اقتصادی و امنیتی بین دو کشور از سر گرفته خواهد شد. وی این تحریم‌ها را “بی‌اثر و ضد منافع صلح منطقه‌ای” خواند. این تصمیم با انتقاد شدید کشورهای غربی، به ویژه اتحادیه اروپا، مواجه شده است. مقامات اروپایی این اقدام را تضعیف تلاش‌های بین‌المللی برای حل بحران سوریه دانسته‌اند. از سوی دیگر،   رژیم صهیونیستی  نیز نگرانی عمیق خود را از نزدیکی احتمالی دمشق به واشنگتن و تأثیر آن بر امنیت اسرائیل ابراز کرده است. در مقابل، کشورهای عربی ، به ویژه عربستان سعودی و امارات، از این تصمیم آمریکا استقبال کرده‌اند. به نظر می‌رسد این کشورها امیدوارند که با بازگشت سوریه به جامعه عربی، موازنه قدرت در منطقه به نفع آنها تغییر کند. تحلیلگران معتقدند این سفر می‌تواند نشان‌دهنده شکل‌گیری یک ائتلاف جدید عربی-آمریکا یی باشد که با محوریت کاهش نفوذ ایران در منطقه همراه است. با این حال، واکنش تهران به این تحولات هنوز مشخص نشده است.  

    چشم‌انداز آینده: بازتعریف معادلات خاورمیانه    

سفر ترامپ به سوریه و خاورمیانه می‌تواند سرآغاز فصل جدیدی در دیپلماسی منطقه باشد. اگرچه این اقدامات با مخالفت غرب و اسرائیل روبه‌رو شده، اما به نظر می‌رسد کشورهای عربی از کاهش انزوای سوریه و تقویت همکاری‌های امنیتی با آمریکا  استقبال می‌کنند. اکنون همه نگاه‌ها به تأثیر این تحولات بر توازن قوا در خاورمیانه و واکنش بازیگران کلیدی مانند ایران و روسیه دوخته شده است. در حالیکه ترامپ از تمایل برای مذاکره با ایران و سرانجام خوب مذاکره سخن گفته است اما در مقابل برخی سخنان او در خصوص ایران بر اساس واقعیت نبوده و نیست و حتی وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران آنها را بی اساس خوانده است. در هر حال به نظر می‌رسد این تحولات می‌تواند زمینه‌ساز تغییراتی در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه باشد. سفر ترامپ به سوریه و گفت‌وگوهای اخیر با کشورهای عربی نشان‌دهنده تلاش آمریکا برای بازتعریف نقش خود در خاورمیانه است. این در حالی است که ایران و روسیه به عنوان متحدان سنتی سوریه، احتمالا به این تحرکات با احتیاط نگاه خواهند کرد. از سوی دیگر، تنش‌های موجود بین ایران و آمریکا همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در آینده منطقه خواهد بود. اگرچه ترامپ از تمایل به مذاکره سخن می‌گوید، اما شکاف عمیق بین دو طرف و عدم اعتماد متقابل، همواره پابرجا است. در این میان، نقش کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز قابل تأمل است. به نظر می‌رسد برخی از این کشورها در پی کاهش تنش با سوریه و تقویت همکاری با آمریکا هستند، و مواضع آنها در قبال ایران اگرچه از مذاکره حمایت و استقبال کردهاند اما برخی ابهامات تا زمان روشن شدن نتایج کامل مذاکرات قابل تامل است. آینده خاورمیانه در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و هرگونه تغییر در موازنه قدرت می‌تواند تأثیرات گسترده‌ای بر ثبات منطقه داشته باشد. ادامه این روند نیازمند رصد دقیق تحولات و واکنش‌های بازیگران اصلی است. که دو بازه زمانی را ابتدا تا زمان نتیجه مذاکرات ایران و آمریکا و دیگری واکنش و تقویت کشورهای عرب به نتایج سفر ترامپ و عملی کردن آنها از سوی ترامپ را میطلبد.