گزارش سخنرانی دکتر محمد منصورنژاد در پیش نشست همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایران نوروز؛ نماد همگرایی فرهنگ و سیاست در برساختن مکتب ایرانی صلح
بازدیدها: 21
نوروز: زیست شادمانه و صلح
دکتر محمد منصورنژاد
پنجمین پیشنشست همایش سالانه انجمن علمی مطالعات صلح ایران
نوروز؛ نماد همگرایی فرهنگ و سیاست در برساختن مکتب ایرانی صلح
۹ آذرماه ۱۴۰۴ – به کوشش گروه روابط بینالملل، گروه منطقه نوروز انجمن علمی مطالعات صلح ایران و دانشگاه علامه طباطبایی
۱٫مدخل سخن: وجود خشونت های گوناگون (خشونت قومی، زبانی، مذهبی، نسلی، سیاسی و….) در درون ایران و برون از آن نشان می دهد که در هزاره سوم به شدت به صلح و دوستی نیازمندیم و باید برای خلق و بسط فرهنگ صلح سخت بکوشیم. دلمردگی ها و دامن زدن به غم و مصیب در کشورمان در چند دهه اخیر، ضرورت توجه به زیست شادمانه را مضاعف می کند. از جمله ظرفیت های مواریث فرهنگی خودی، و بلکه برجسته ترین مولفه ای که می تواند در ایجاد دوستی و صلح نه تنها در درون ایران فعلی، بلکه «ایران فرهنگی» نقش بی بدیلی ایفا کند، «آیین های نوروزی» است.
برای رعایت اختصار در این بررسی، تنها یکی از شقوق یاد شده محل بحث و فحص قرار می گیرد. با این وصف، مسیر مطالعه بدین شکل تعقیب می گردد: ابتدا تاثیرات نوروز بر شادی و زیست شادمانه توضیح داده می شود و سپس تاثیر شادی بر صلح، توصیف و تحلیل می گردد.
شادی به عنوان یک حالت نفسانی، ایستا و ثابت نیست، تا قابل معرفی دقیق باشد؛ بلکه برای یک فرد، گاهی هست و گاهی نیست و گاهی شادی بسیار زیاد است و گاه بسیار کم. به نظر می رسد در تعریف شادی، قید این نکته که شادی «ذومراتب» و تَشکیک بردار می باشد، کلیدی است. برخی از شادی ها سطحیتر و زودگذرترند و برخی پایدارتر. و یا برخی حتی سالمترند و برخی ناقص تر. با این وصف شادی، شادی است؛ چه ضعیف و چه قوی و نه آنکه با هم جوهره متفاوت دارد و یکی خوشحالی است و دیگری خرسندی!
۲٫نوروز به عنوان یک اتفاق فرهنگی-تاریخی، برابر ایده لایه های فرهنگی «هافستد» (Hofstede) چهار لایه دارد: ارزش ها؛ شعایر (آیین ها و مناسک)؛ مشاهیر و سمبل ها.
می توان از هر چهار لایه فرهنگ در نوروز و نسبت آن با شادی و صلح گفت. ولی برای رعایت اختصار تنها بر لایه شعایر و مناسک تاکید می گردد. نوروز، بلاشک جزو «مناسک» (Rites/ Rituals) بشری است. به نظرم متناسب با نوشتار حاضر، برای آیین ها از نگاهی دیگر می توان دو کارکرد متضاد تعریف نمود: آیین های شادی آفرین و در مقایل آیین های سوگ و قرین با غم. در فرهنگ ایرانیان اتفاقا هر دو قسم از این آیین ها شواهد جدی دارند. قدیمی ترین آیین شاد، مربوط به جشن نوروز است و قدیمی ترین مناسک سوگ، به «سوگ سیاوش» است.
چون هیچ مناسک شاد به اندازه نوروز در تاریخ و فرهنگ ایرانی ریشه تاریخی ماندگار ندارد، پس می توان ادعا نمود شادی بخشترین آیین ایرانی، نوروز است، و اگر دامنه این مناسک را بتوان دست کم در کشورهای منطقه نوروز ترسیم نمود (که البته امروزه برپایی جشن های نوروزی از قاره آسیا هم فراتر می رود)، با این وصف گسترده ترین آیین شاد ایرانی نوروز است. اگر بدین نکته هم توجه شود که این همدلی های شادی بخش، پیشینه چند هزار ساله داشته و همچنان استمرار دارند، واقعا موضوع قابل توجه و مطالعه ای برای پژوهش خواهد شد.
- جدای از ماهیت نوروز که با شادی قرین است، کارکرد شادیبخش هم دارد، در بیان مناسبات شادی و صلح، بهترین شاهد می تواند آن باشد که نشان داده شود که حتی نوروز در جنگ هم کارکرد شادی بخش دارد. در تایید این مدعا می توان به دفاع مقدس ایران و تجاوز بعثیان عراق به ایران ارجاع داد.
۴٫شادی مراتبی دارد: از بسیار خالص، معنوی و بلند تا شادی های سطحی، مادی و گذرا؛ عجیب آنکه آیین نوروز ظرفیت شادی در سطوح مختلف را دارد: از شادی مادی و ظاهری (از موسیقی (سازی و آوازی) و رقص در نوروز، تا به طبیعت پناه بردن و از نغمات آب و باد و … لذت بردن) تا شادی معنوی و باطنی (که فرد در لحظه مثلا تحویل سال، دل به خدا می دهد و سرنوشت خوب طلب می کند و….) . اینکه در ایام نوروز بر سر سفره هفت سین، دیوان رند شیراز، «حافظ» هم دیده می شود، بدین معناست که می خواهد در این ایام با لسان الغیب، شادیش را تشدید کند.
۶ .اما نوروز و صلح. نوروز چون دامنه خودی را از یک کشور به دست کم ۱۲ کشور گسترش می دهد (و بلکه در لایه هایی بسیار وسیعتر)، لاجرم بسیاری از تنش ها را در لایه هایی از فرهنگ هافستد، (ارزش ها و شعایر) حذف و یا کم می کند. در یک بُردار، هر چه به موقعیت شادی نزدیکتر شده و به مناسبنی فضای شادمانه خلق می گردد (مثلا در ایام نوروز)، امکان صلح وصفا بیشتر است تا در فضای غمگین، سنگین، دلزده و دلمرده به علت فقدان امکانات ضروری و یا اتفاقات تلخ پیش بینی نشده. البته غم های وجودی (نه غم اضطرابی) هم می توانند منبع صلح باشند یا به ایجاد فرهنگ صلح یاری رسانند. گفته شد که اوج شادی ایرانیان در نوروز است، و منطقا در این زمان صلح آمیزترین فضا را نیز باید تجربه کنیم. هر چه سطح، عمق و گستره شادی بالاتر و جدی تر باشد، امکان ایجاد فضای صلح آمیز عمیقتر و گسترده تر نیز بیشتر می گردد. گفته شد که اوج شادی ایرانیان در نوروز است، و منطقا در این زمان صلح آمیزترین فضا را نیز باید تجربه کنیم.
- خلق و بسط فرهنگ صلح نیاز به آموزش دارد. تعلیم و تربیت نیاز به فضای مساعد دارد. سرور نوروزی دلها را جلا می دهد، جان را به صورت فوق العاده سر شوق می آورد و قلب آماده تعامل سازنده و مثبت با دیگران است. در چنین فضایی اگر متولیان فرهنگی و کارگزاران مدنی، سنجیده تر عمل می کنند، می توانند پیام های پیشگیرانه از خشونت بسیاری را (مثلا در صیانت از جنگل هیرکانی و یا آسیب نزدن به فضای سبز و رودخانه و دریا و…..) به دیگران منتقل کنند.
- در یک نگاه آسیب شناسانه، هر جا که شادی و احساس اوج می گیرد، امکان کجروی و تهدیدات از جمله برای صلح وجود دارد، چنانکه در ایام نوروز گاه شاهد سوزاندن درخت ها، آسیب به سبزه ها، لطمه به رود و دریا، رها سازی زباله در طبیعت و… هستیم. برای پیشگیری از چنین وضعیتی از فضای آماده نوروزی می توان بهره ها برد و آموزش مهارتها داشت و نهادهای مدنی می توانند دیگران را به تغییر رفتار دعوت کنند و مثلا «صلح سبز» را دامن زنند.
برای خلق فرهنگ صلح، دوگونه اقدام اساسی می توان و بلکه می بایست داشت: یکی تولید ادبیات نظری، دیگری انجام اقدامات عملی برای فرهنگ سازی. برای فرهنگ سازی صلح (به تعبیر «یونسکو»)، تولید دانش کفایت نمی کند و لازم است تا «بینش» ها تقویت شده و در نهایت به «توانش» و «کنش» تبدیل گردد. فرهنگ صلح در بهترین شکل های ممکن در آیین شاد نوروزی به صورت عملی حضور دارد. کافی است با تدبیر، این عناصر فرهنگی، به ایران پیش و پس از نوروز گسترش یابد، آنگاه مناسبات متفاوتی بین آدمیان را شاهد خواهیم بود.
۹٫اگر قصد تاسیس «مکتب ایرانی صلح» باشد، لازم است از ظرفیت های عید نوروز حداکثر بهره برداری صورت پذیرد. از جمله نسبت آیین نوروزی با شادی ها و صلح ها در درون منظومه ای دیده و تبیین شود. نوشتار حاضر با رعایت روش های آکادمیک، گامی هر چند محدود در این راستا بود.
